ગુજરાતમાં વરસાદની ઘટ વચ્ચે બંગાળની ખાડીની નવી સિસ્ટમો, હવામાન વિભાગનું શું કહેવું છે?

ગુજરાતમાં ચોમાસું આગળ વધ્યું હોવા છતાં વરસાદની સ્થિતિ હજુ પણ ચિંતાજનક બની રહી છે. ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદની મોટી ઘટ જોવા મળી રહી છે. બીજી તરફ બંગાળની ખાડીમાં એક પછી એક હવામાન સિસ્ટમો બની રહી છે, પરંતુ તેનો સીધો અને સારો લાભ ગુજરાતને મળતો નથી. હાલમાં સવાલ એ છે કે આગામી દિવસોમાં બંગાળની ખાડીમાં બનનારી નવી સિસ્ટમ ગુજરાત તરફ આવશે કે ફરી એકવાર મધ્ય ભારત તરફ જતી રહેશે?

હાલ બંગાળની ખાડીમાં બનેલી સિસ્ટમ મધ્ય પ્રદેશ તરફ આગળ વધી છે અને ઝાંસી, ગુના તથા કોટા આસપાસના વિસ્તારોમાં તેની અસર જોવા મળી રહી છે. આ સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલા વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ થઈ રહ્યો છે. જોકે, ગુજરાત માટે સ્થિતિ અલગ છે. અરબી સમુદ્ર તરફથી આવતો ભેજ, પશ્ચિમી પવનો અને અન્ય વાતાવરણીય પરિબળોને કારણે સિસ્ટમનો ટ્રેક સતત બદલાઈ રહ્યો છે. જેના કારણે આ સિસ્ટમ ગુજરાત તરફ વધુ આગળ વધવાને બદલે ઉત્તર અને પૂર્વ તરફ ખસી જવાની શક્યતા વધી છે.

આ સિસ્ટમ જો ગુજરાતની નજીક પહોંચી હોત તો રાજ્યના ઉત્તર, મધ્ય અને દક્ષિણ ગુજરાત ઉપરાંત સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છના કેટલાક વિસ્તારોને પણ સારો વરસાદ મળી શક્યો હોત. પરંતુ હાલના મોડેલ અનુમાન પ્રમાણે સિસ્ટમનો એવો ટ્રેક બનતો દેખાતો નથી. એટલે આગામી થોડા દિવસોમાં સમગ્ર ગુજરાતમાં વ્યાપક અથવા અતિભારે વરસાદની અપેક્ષા રાખવી યોગ્ય નથી.

હાલની સેટેલાઇટ તસવીરોમાં મધ્ય પ્રદેશ અને રાજસ્થાનના કેટલાક વિસ્તારોમાં સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલા ગાઢ વાદળો જોવા મળી રહ્યા છે. તેની અસરથી મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને આસપાસના વિસ્તારોમાં વરસાદની પ્રવૃત્તિ ચાલુ રહી શકે છે. ગુજરાતમાં ખાસ કરીને ઉત્તર ગુજરાતના સરહદી વિસ્તારો, પૂર્વ ગુજરાત અને મધ્ય ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં હળવાથી મધ્યમ વરસાદના ઝાપટાં જોવા મળી શકે છે. દક્ષિણ ગુજરાતમાં પણ સુરત, નવસારી, તાપી, ભરૂચ અને છોટા ઉદેપુર સહિતના વિસ્તારોમાં છૂટાછવાયા વરસાદની શક્યતા છે.

સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છની વાત કરીએ તો અહીં આગામી દિવસોમાં વ્યાપક વરસાદની શક્યતા હજુ પણ ઓછી છે. દરિયાકાંઠાના કેટલાક વિસ્તારોમાં ભેજવાળા પવનોને કારણે હળવો વરસાદ થઈ શકે છે, પરંતુ રાજ્યવ્યાપી વરસાદ લાવતી મજબૂત સિસ્ટમની સ્થિતિ હાલમાં દેખાતી નથી.

હવામાન વિભાગના મોડેલ પ્રમાણે આગામી કેટલાક દિવસો દરમિયાન ગુજરાતમાં વરસાદની સ્થિતિ મોટાભાગે છૂટાછવાયા ઝાપટાં સુધી મર્યાદિત રહી શકે છે. 5થી 8 સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ખાસ કરીને દક્ષિણ અને પૂર્વ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદની શક્યતા છે. ત્યારબાદ 9 અને 10 સપ્ટેમ્બર આસપાસ વરસાદની પ્રવૃત્તિમાં ફરી ઘટાડો થઈ શકે છે. એટલે આગામી થોડા દિવસોમાં ખેડૂતોને રાજ્યવ્યાપી સારા વરસાદની જે આશા છે, તે હાલના અનુમાન પ્રમાણે પૂર્ણ થતી દેખાતી નથી.

પરંતુ નજર હવે આગામી 12થી 14 સપ્ટેમ્બર તરફ છે. હવામાનના કેટલાક મોડેલો આ સમયગાળા દરમિયાન ફરી એકવાર બંગાળની ખાડીમાં નવી સિસ્ટમ અથવા લો પ્રેશર બનવાની શક્યતા દર્શાવી રહ્યા છે. આ સિસ્ટમ કયા વિસ્તારમાં બને છે, કેટલી મજબૂત બને છે અને ત્યારબાદ તેનો ટ્રેક કઈ દિશામાં રહે છે—આ ત્રણ બાબતો ગુજરાત માટે સૌથી મહત્વની રહેશે.

કેટલાક લાંબા ગાળાના મોડેલોમાં આ નવી સિસ્ટમ મધ્ય ભારત તરફથી ગુજરાત નજીક આવતી હોવાનું પણ જોવા મળે છે. જો આવું થાય અને સિસ્ટમ અરબી સમુદ્રમાંથી મળતા ભેજ સાથે યોગ્ય રીતે જોડાય તો ગુજરાતમાં વરસાદની સ્થિતિમાં સુધારો થઈ શકે છે. પરંતુ 12થી 14 સપ્ટેમ્બરનું અનુમાન હજુ લાંબા ગાળાનું હોવાથી તેને અંતિમ આગાહી માનવી યોગ્ય નથી. આગામી દિવસોમાં મોડેલમાં મોટો ફેરફાર પણ થઈ શકે છે.

આ દરમિયાન ગુજરાતની સૌથી મોટી ચિંતા વરસાદની ઘટ છે. 1 જૂનથી 2 સપ્ટેમ્બર સુધીના આંકડાઓ પ્રમાણે કેટલાક જિલ્લાઓમાં વરસાદની સ્થિતિ ખૂબ જ નબળી રહી છે. દેવભૂમિ દ્વારકામાં આશરે 88 ટકા વરસાદની ઘટ નોંધાઈ છે, જ્યારે પોરબંદરમાં 73 ટકા, કચ્છમાં 60 ટકા અને જામનગરમાં 60 ટકા જેટલી ઘટ દર્શાવવામાં આવી છે. રાજકોટમાં પણ આશરે 33 ટકા, જૂનાગઢમાં 36 ટકા અને ગીર સોમનાથમાં 39 ટકા વરસાદની ઘટ જોવા મળે છે.

ઉત્તર અને પૂર્વ ગુજરાતના કેટલાક જિલ્લાઓમાં પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. સાબરકાંઠામાં આશરે 43 ટકા, અરવલ્લીમાં 46 ટકા અને દાહોદમાં 45 ટકા વરસાદની ઘટ દર્શાવવામાં આવી છે. બનાસકાંઠા, મહેસાણા, ગાંધીનગર, છોટા ઉદેપુર અને વડોદરા જેવા વિસ્તારોમાં પણ સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે.

બીજી તરફ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદનું પ્રમાણ સામાન્ય અથવા સરેરાશથી વધારે રહ્યું છે. ખાસ કરીને ભરૂચ, સુરત, નવસારી, વલસાડ અને ડાંગ જેવા દક્ષિણ ગુજરાતના જિલ્લાઓમાં અત્યાર સુધીની કુલ સિઝનની સ્થિતિ અન્ય વિસ્તારોની સરખામણીમાં સારી રહી છે. એટલે સમગ્ર ગુજરાતમાં વરસાદની સ્થિતિ એકસરખી નથી—એક તરફ કેટલાક જિલ્લાઓમાં સરપ્લસ વરસાદ છે, જ્યારે બીજી તરફ સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતના વિસ્તારોમાં મોટી ઘટ છે.

વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે તાજેતરના એક સપ્તાહમાં વરસાદની પ્રવૃત્તિ ખૂબ જ ઓછી રહી છે. દેવભૂમિ દ્વારકા, પોરબંદર, જામનગર, જૂનાગઢ અને ભાવનગર સહિતના વિસ્તારોમાં આ સમયગાળા દરમિયાન વરસાદની ઘટ લગભગ 100 ટકા સુધી પહોંચી હોવાનું આંકડાઓ દર્શાવે છે. કચ્છમાં પણ લગભગ 97 ટકા જેટલી સાપ્તાહિક ઘટ નોંધાઈ છે. ઉત્તર ગુજરાત અને મધ્ય ગુજરાતના અનેક જિલ્લાઓમાં પણ એક સપ્તાહ દરમિયાન નોંધપાત્ર વરસાદ થયો નથી.

હવે વાત કરીએ અલ નીનોની. વૈશ્વિક હવામાન પરિસ્થિતિમાં અલ નીનો ફરી મજબૂત બનવાની શક્યતા અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે. અલ નીનો મજબૂત બનવાથી ભારતના ચોમાસા પર તેની અસર થઈ શકે છે. જોકે, ચોમાસા દરમિયાન ભારતીય મહાસાગરની સ્થિતિ, IOD, મેડન-જુલિયન ઓસિલેશન સહિત અનેક પરિબળો પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી માત્ર અલ નીનોને કારણે જ ગુજરાતમાં વરસાદ ઓછો રહ્યો છે એવું સીધું તારણ કાઢવું યોગ્ય નથી.

જો અલ નીનોની અસર આગળના મહિનાઓ સુધી ચાલુ રહે તો તેની અસર માત્ર ચોમાસા પૂરતી મર્યાદિત રહેવાની જરૂર નથી. શિયાળાની શરૂઆતમાં તાપમાનના ટ્રેન્ડ અને અન્ય વૈશ્વિક હવામાન પરિબળો પર પણ તેની અસર જોવા મળી શકે છે. જોકે, શિયાળાની ચોક્કસ આગાહી માટે હજુ ઘણો સમય બાકી હોવાથી હાલમાં કોઈ ચોક્કસ નિષ્કર્ષ કાઢવો વહેલો ગણાશે.

ગુજરાત માટે અત્યારે સૌથી મહત્વનો સમયગાળો સપ્ટેમ્બરના મધ્ય ભાગનો બની રહ્યો છે. 12થી 14 સપ્ટેમ્બર આસપાસ બંગાળની ખાડીમાં નવી હલચલ થાય છે કે નહીં, સિસ્ટમ કેટલી મજબૂત બને છે અને તેનો ટ્રેક ગુજરાત તરફ રહે છે કે મધ્ય ભારત તરફ જાય છે—તેના આધારે ચોમાસાની આગળની સ્થિતિ નક્કી થશે.

અરબી સમુદ્રમાં પણ નાનું સાયક્લોનિક સર્ક્યુલેશન બનવાની શક્યતા કેટલાક મોડેલોમાં દેખાઈ રહી છે. જો બંગાળની ખાડીની નવી સિસ્ટમ અને અરબી સમુદ્રની ભેજવાળી હવાઓ વચ્ચે યોગ્ય સંકલન બને તો ગુજરાતના વરસાદમાં વધારો થઈ શકે છે. જોકે, હાલમાં તેને ભારે વરસાદની ખાતરી તરીકે જોવું યોગ્ય નથી.

ટૂંકમાં કહીએ તો, આગામી થોડા દિવસોમાં ગુજરાતમાં છૂટાછવાયા હળવાથી મધ્યમ વરસાદની શક્યતા છે, પરંતુ રાજ્યવ્યાપી ભારે વરસાદની સ્થિતિ હજુ દૂર છે. સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ માટે ખાસ કરીને સારા વરસાદની રાહ યથાવત છે. હવે તમામની નજર 12થી 14 સપ્ટેમ્બર આસપાસ બંગાળની ખાડીમાં બનનારી સંભવિત નવી સિસ્ટમ પર છે. જો આ સિસ્ટમ યોગ્ય દિશામાં આગળ વધશે તો ગુજરાતના વરસાદમાં મોટો ફેરફાર આવી શકે છે, પરંતુ હાલ તેના ટ્રેક અને તીવ્રતા અંગે અનિશ્ચિતતા હોવાથી આગામી દિવસોના નવા મોડેલ અને હવામાન વિભાગના અપડેટ વધુ મહત્વના રહેશે.

ગુજરાતમાં વરસાદની ઘટ કેટલી પૂરી થાય છે અને સપ્ટેમ્બરનો બાકીનો સમય ચોમાસાને કેટલી રાહત આપે છે—તે હવે આગામી એકથી બે અઠવાડિયામાં સ્પષ્ટ થશે.