ગુજરાત સહિત ભારતમાં ચોમાસું કેમ નબળું પડી શકે? અલ નીનોની મજબૂત અસર વચ્ચે ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર માટે મોટું અપડેટ

 ગુજરાત સહિત ભારતમાં ચોમાસું કેમ નબળું પડી શકે? અલ નીનોની મજબૂત અસર વચ્ચે ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર માટે મોટું અપડેટ

ભારતમાં ચોમાસાની સિઝન હવે અડધાથી વધુ પૂર્ણ થઈ ગઈ છે, પરંતુ વરસાદની સ્થિતિ હજુ પણ ચિંતામુક્ત નથી. સ્કાયમેટના હવામાન નિષ્ણાત જી.પી. શર્માના વિશ્લેષણ મુજબ, દેશભરમાં 1 જૂનથી અત્યાર સુધીના વરસાદમાં આશરે 12 ટકાની ઘટ જોવા મળી રહી છે. જુલાઈ મહિનો સામાન્ય કરતાં થોડો સારો રહ્યો હતો, પરંતુ ઓગસ્ટની શરૂઆતથી વરસાદ ફરી નબળો પડ્યો છે.

સૌથી મોટો સવાલ હવે એ છે કે આગામી દિવસોમાં ચોમાસું કેવું રહેશે અને અલ નીનોની અસર કેટલી વધશે? હવામાનના તાજેતરના સંકેતો પ્રમાણે ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર ચોમાસા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. ખાસ કરીને મધ્ય, પશ્ચિમ અને કેટલાક દક્ષિણ વિસ્તારોમાં વરસાદની ઘટ જોવા મળી શકે છે, જ્યારે પૂર્વ અને ઉત્તરપૂર્વ ભારતના વિસ્તારોમાં વરસાદનું પ્રમાણ વધુ રહી શકે છે.

પૂર્વ ભારતમાં વરસાદની ઘટમાં સુધારો

ચોમાસાની શરૂઆતમાં બિહાર, ઝારખંડ અને પૂર્વી ઉત્તર પ્રદેશ જેવા વિસ્તારોમાં વરસાદની મોટી ઘટ નોંધાઈ હતી. જોકે છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં આ વિસ્તારોમાં વરસાદ થતાં સ્થિતિમાં થોડો સુધારો થયો છે. તેમ છતાં બિહાર અને ઝારખંડમાં હજુ પણ સામાન્ય કરતાં નોંધપાત્ર વરસાદની ઘટ છે.

બીજી તરફ ઓડિશા અને પશ્ચિમ બંગાળમાં વરસાદની સ્થિતિ પ્રમાણમાં સારી રહી છે. ઓડિશામાં સામાન્ય કરતાં વધુ વરસાદ નોંધાયો છે, જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળમાં પણ વરસાદ સામાન્યની આસપાસ અથવા થોડો વધુ રહ્યો છે.

ગુજરાત અને મધ્ય ભારત માટે શું સંકેત?

દેશના મધ્ય અને પશ્ચિમ ભાગોમાં વરસાદનું વિતરણ અસમાન રહ્યું છે. મહારાષ્ટ્રના વિદર્ભ અને મરાઠવાડા જેવા વિસ્તારોમાં અગાઉ વરસાદની ઘટમાં સુધારો થયો હતો, પરંતુ તાજેતરના દિવસોમાં ફરી વરસાદની અછત વધી છે.

ગુજરાત સહિત પશ્ચિમ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં પણ ચોમાસાની ગતિવિધિ અપેક્ષા પ્રમાણે મજબૂત રહી નથી. જોકે વચ્ચે-વચ્ચે સારા વરસાદી સ્પેલ જોવા મળી રહ્યા છે. એટલે સમગ્ર ચોમાસાને નબળું કહેવાને બદલે હાલમાં વરસાદના અસમાન વિતરણને વધુ મહત્વપૂર્ણ ગણવામાં આવી રહ્યું છે.

અલ નીનો શું છે અને ચોમાસા પર તેની અસર કેમ?

અલ નીનો પ્રશાંત મહાસાગરના વિષુવવૃત્તીય વિસ્તારમાં સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધારે ગરમ થવાની સ્થિતિ છે. આ સાથે ટ્રેડ વિન્ડ્સ અને સમુદ્રના ગરમ પાણીના વિતરણમાં ફેરફાર થાય છે, જેના કારણે દુનિયાના અનેક વિસ્તારોની હવામાન વ્યવસ્થામાં ફેરફાર થઈ શકે છે.

ભારત માટે અલ નીનો ખાસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે ઐતિહાસિક રીતે મજબૂત અલ નીનોની સ્થિતિ દરમિયાન ભારતીય ચોમાસું નબળું પડવાની અને વરસાદનું વિતરણ અસમાન થવાની સંભાવના વધી શકે છે. જોકે દરેક અલ નીનો વર્ષે ભારતના દરેક વિસ્તારમાં વરસાદ ઓછો જ થાય એવું જરૂરી નથી.

નિનો 3.4 ઇન્ડેક્સ પર નજર

અલ નીનોની તીવ્રતા માપવા માટે નિનો 3.4 ઇન્ડેક્સ મહત્વપૂર્ણ છે. તાજેતરના સ્કાયમેટ અપડેટ મુજબ ઓગસ્ટની શરૂઆતમાં નિનો 3.4 તાપમાન સામાન્ય કરતાં આશરે 1.5°C ઉપર પહોંચ્યું હતું, જે મજબૂત અલ નીનોની સ્થિતિ તરફ સંકેત આપે છે.

આથી આગામી અઠવાડિયાઓમાં અલ નીનો વધુ મજબૂત બને છે કે તેની તીવ્રતા સ્થિર થાય છે તે ચોમાસાના બીજા ભાગ માટે મહત્વનું રહેશે. માત્ર એક-બે અઠવાડિયાના આંકડાથી સમગ્ર સિઝનનો અંતિમ નિર્ણય કરી શકાય નહીં.

IOD અલ નીનોની અસર ઘટાડશે?

અલ નીનોની અસરને ઘટાડવામાં Indian Ocean Dipole એટલે કે IOD મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. જો પોઝિટિવ IOD મજબૂત બને તો તે કેટલીક પરિસ્થિતિમાં અલ નીનોની નકારાત્મક અસરને સંતુલિત કરી શકે છે.

હાલ IODમાં પોઝિટિવ થવાના સંકેતો જોવા મળી રહ્યા છે, પરંતુ તે અલ નીનોની મજબૂત અસરને સંપૂર્ણપણે કાઉન્ટર કરી શકે તેટલો મજબૂત બનશે કે નહીં તે હજુ સ્પષ્ટ નથી. સ્કાયમેટના અગાઉના અપડેટ્સમાં પણ પોઝિટિવ IOD વિકસવાની સંભાવનાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.

16 ઓગસ્ટની આસપાસ બદલાઈ શકે ચોમાસાની સ્થિતિ

આગામી દિવસોમાં બંગાળની ખાડીમાં નવી હવામાન સિસ્ટમ બનવાની શક્યતા છે. તેના કારણે પૂર્વ અને મધ્ય ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદની ગતિવિધિ વધી શકે છે.

આ ઉપરાંત 16 ઓગસ્ટની આસપાસ બ્રેક-મોન્સૂન જેવી સ્થિતિ સર્જાય તો ચોમાસાની ધરી હિમાલયની તળેટી તરફ ખસી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ઉત્તરાખંડ, પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશ, નેપાળની આસપાસના વિસ્તારો, બિહાર, સિક્કિમ અને પશ્ચિમ બંગાળમાં વરસાદની ગતિવિધિ વધી શકે છે.

ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં પણ વરસાદ ચાલુ રહેવાની શક્યતા છે. જોકે દરેક વિસ્તારમાં એકસમાન વરસાદ નહીં પડે અને કેટલીક જગ્યાએ ભારે વરસાદના પોકેટ બની શકે છે.

ઓગસ્ટ પછી સપ્ટેમ્બર પર પણ નજર

હવામાન નિષ્ણાતોના વિશ્લેષણ મુજબ જો ઓગસ્ટ મહિનો સામાન્ય કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછા વરસાદ સાથે પૂર્ણ થાય તો સપ્ટેમ્બર પણ ખૂબ સારો રહેવાની શક્યતા ઘટી શકે છે. અગાઉના અલ નીનો વર્ષોના વરસાદી પેટર્નમાં પણ જુલાઈ અને ઓગસ્ટ બંને મહિના એકસાથે સારા રહેતા જોવા મળ્યા નથી.

આ વર્ષે જુલાઈ મહિનો સામાન્ય કરતાં થોડો સારો રહ્યો હોવાથી ઓગસ્ટમાં વરસાદ ઓછો રહેવાની શક્યતા પર વધુ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે. સ્કાયમેટના અગાઉના 2026ના અનુમાનમાં પણ ચોમાસાના બીજા ભાગમાં એટલે કે ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બરમાં વરસાદ નબળો પડવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.

ખેડૂતો માટે હાલ શું સ્થિતિ?

વરસાદનું અસમાન વિતરણ હોવા છતાં અત્યાર સુધી દેશવ્યાપી સ્થિતિને સંપૂર્ણપણે ગંભીર કહી શકાય નહીં. જ્યાં સારો વરસાદ થયો છે ત્યાં ખેતી માટે સ્થિતિ અનુકૂળ છે, જ્યારે વરસાદની મોટી ઘટ ધરાવતા વિસ્તારોમાં આગામી વરસાદી સ્પેલ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

આગામી દિવસોમાં જો બંગાળની ખાડીની સિસ્ટમ સારો વરસાદ લાવે અને કેટલાક વરસાદથી વંચિત વિસ્તારોમાં વરસાદ પડે તો દેશની કુલ વરસાદની ઘટમાં થોડો સુધારો થઈ શકે છે.

શું આ વર્ષે ‘સુપર અલ નીનો’ આવશે?

હાલ અલ નીનો મજબૂત થતો હોવાના સંકેતો ચોક્કસપણે છે, પરંતુ ‘સુપર અલ નીનો’ સત્તાવાર વૈજ્ઞાનિક કેટેગરી નથી. સામાન્ય ચર્ચામાં આ શબ્દનો ઉપયોગ અત્યંત મજબૂત અલ નીનો માટે કરવામાં આવે છે.

આથી માત્ર એક આંકડા કે એક અઠવાડિયાના તાપમાનના આધારે આ સિઝનને સુપર અલ નીનોની સિઝન ગણવી યોગ્ય નથી. આગામી કેટલાંક અઠવાડિયામાં નિનો 3.4 ઇન્ડેક્સ કેટલો વધે છે અને કેટલો સમય ઊંચા સ્તરે રહે છે તે સૌથી મહત્વનું રહેશે.

હવે ચોમાસા માટે આગળ શું?

કુલ મળીને ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર 2026 ભારતના ચોમાસા માટે નિર્ણાયક બની શકે છે. પૂર્વ ભારત અને હિમાલયની તળેટીમાં વરસાદ સારો રહી શકે છે, જ્યારે મધ્ય અને પશ્ચિમ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદની ઘટ યથાવત રહેવાની શક્યતા છે.

અલ નીનો મજબૂત થતો જાય અને IOD પૂરતો મજબૂત ન બને તો ચોમાસાના બીજા ભાગમાં વરસાદનું વિતરણ વધુ અસમાન થઈ શકે છે. જોકે બંગાળની ખાડીમાં બનતી નવી સિસ્ટમો અને ચોમાસાની ધરીમાં થતા ફેરફારો આગામી દિવસોમાં પરિસ્થિતિ બદલી શકે છે.

અટલે હાલમાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે જુલાઈની સરખામણીએ ઓગસ્ટમાં ચોમાસાની ગતિ ધીમી પડી છે અને અલ નીનોની મજબૂત અસરને કારણે સપ્ટેમ્બર સુધી વરસાદની સ્થિતિ પર સતત નજર રાખવી પડશે. આગામી દિવસોની હવામાન સિસ્ટમો જ નક્કી કરશે કે વરસાદની હાલની ઘટ કેટલી ભરપાઈ થાય છે.