ઈરાન-અમેરિકા યુદ્ધ ફરી ભડકશે? હોર્મુઝમાં બે ટેન્કર પર હુમલા બાદ વિશ્વની નજર આગામી 72 કલાક પર
મધ્યપૂર્વમાં ફરી એકવાર યુદ્ધના વાદળો ઘેરાતા દેખાઈ રહ્યા છે. હોર્મુઝની ખાડીમાં બે UAE સાથે જોડાયેલા તેલવાહક જહાજો પર હુમલા બાદ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ વધુ ગંભીર બની ગયો છે. UAEએ આ હુમલાઓ માટે ઈરાનને જવાબદાર ઠેરવ્યું છે, જ્યારે આ ઘટનાના કારણે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા જહાજોની અવરજવર લગભગ ઠપ થઈ ગઈ હોવાનું રોઇટર્સે અહેવાલ આપ્યું છે. વિશ્વના મહત્વના તેલ માર્ગોમાંના એક એવા હોર્મુઝ પર વધતું જોખમ હવે માત્ર મધ્યપૂર્વની સમસ્યા રહ્યું નથી, પરંતુ સમગ્ર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ચિંતાનો વિષય બની ગયું છે.
સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે 17 જૂન 2026ના રોજ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે થયેલા વચગાળાના સમજૂતી કરાર બાદ 60 દિવસની વાટાઘાટોની સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી હતી. આ સમયગાળો 17 ઓગસ્ટની આસપાસ પૂર્ણ થાય છે. કરારનો હેતુ યુદ્ધવિરામ જાળવીને અંતિમ શાંતિ સમજૂતી તરફ આગળ વધવાનો હતો. પરંતુ હવે હોર્મુઝમાં ફરી હુમલા, નૌકાદળની હિલચાલ અને કડક રાજકીય નિવેદનોને કારણે આ સમજૂતીનું ભવિષ્ય સૌથી મોટો પ્રશ્ન બની ગયું છે.
હોર્મુઝની ખાડી શા માટે એટલી મહત્વની છે?
હોર્મુઝની ખાડી વિશ્વના સૌથી વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી માર્ગોમાંથી એક છે. પર્શિયન ગલ્ફમાંથી નીકળતા મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને ગેસના જહાજો આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. જો અહીં લાંબા સમય સુધી નૌકાવ્યવહાર અટકી જાય તો માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન જ નહીં, પરંતુ ભારત સહિત એશિયા અને યુરોપના અનેક દેશોમાં પેટ્રોલિયમની કિંમતો, પરિવહન ખર્ચ અને મોંઘવારી પર સીધી અસર પડી શકે છે.
તાજેતરના હુમલાઓ પછી હોર્મુઝમાંથી ટેન્કર ટ્રાફિકમાં ભારે ઘટાડો થયો છે. રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ 14 ઓગસ્ટ સુધીમાં આ માર્ગ પરથી જહાજોની અવરજવર લગભગ અટકી જવા જેવી સ્થિતિમાં પહોંચી હતી.
આ સ્થિતિમાં ઈરાનનો સંદેશ સ્પષ્ટ દેખાય છે કે હોર્મુઝનો પ્રશ્ન માત્ર વેપારનો નથી, પરંતુ તેની સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક શક્તિ સાથે જોડાયેલો છે. બીજી તરફ અમેરિકા માટે હોર્મુઝ ખુલ્લો રાખવો વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા અને પોતાના સાથી દેશોની સુરક્ષા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
ઈરાનમાં મોહસેન રઝાઈની એન્ટ્રીથી શું સંકેત મળે છે?
ઈરાનના સત્તાકીય માળખામાં તાજેતરમાં મહત્વનો ફેરફાર થયો છે. મોહસેન રઝાઈને ઈરાનની Supreme National Security Councilના સચિવ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા છે. તેઓ અગાઉ Islamic Revolutionary Guard Corpsના કમાન્ડર રહી ચૂક્યા છે અને ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ દરમિયાન IRGCનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ રઝાઈ કટ્ટરપંથી વલણ ધરાવતા નેતા છે અને ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા મોજતબા ખામેનાઈના નજીકના સહયોગી માનવામાં આવે છે.
અહીં એક મહત્વપૂર્ણ બાબત સમજવી જરૂરી છે—રઝાઈને ઈરાનના “નવા લશ્કરી વડા” કહેવું યોગ્ય નથી. તેમની નવી ભૂમિકા દેશની સર્વોચ્ચ સુરક્ષા પરિષદના સચિવ તરીકેની છે. જોકે તેમની નિમણૂકને ઈરાનની સુરક્ષા નીતિમાં વધુ કડક અને સુરક્ષાકેન્દ્રિત વલણના સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
બીજી તરફ ઈરાનના નવા સર્વોચ્ચ નેતા મોજતબા ખામેનાઈએ સત્તા સંભાળ્યા બાદ લશ્કરી અને સુરક્ષા તંત્રમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો કર્યા છે. તાજેતરના અહેવાલો અનુસાર તેમનું નેતૃત્વ લાંબા ગાળાના અમેરિકા-ઈઝરાયેલ મુકાબલા માટે સુરક્ષા તંત્રને તૈયાર કરવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે.
અમેરિકાને પણ ભારે સૈન્ય દબાણનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે?
આ યુદ્ધમાં અમેરિકાની સૌથી મોટી ચિંતાઓમાંથી એક તેના MQ-9 Reaper ડ્રોનનું નુકસાન છે. Washington Postના અહેવાલ મુજબ ઈરાન સાથેના યુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકાએ અંદાજે 45 MQ-9 Reaper ડ્રોન ગુમાવ્યા છે, જે તેની કુલ Reaper ફલીટના આશરે 25 ટકા જેટલા હોવાનું જણાવાયું છે. આ ડ્રોનની કિંમત અને તેની ગુપ્તચર તથા હુમલાની ક્ષમતાને જોતા આ અમેરિકી સૈન્ય માટે મોટું નુકસાન છે.
અહીં પણ એક બાબત સ્પષ્ટ કરવી જરૂરી છે. આ તમામ 45 ડ્રોન ઈરાને સીધા તોડી પાડ્યા હતા એવું ચોક્કસ રીતે કહેવું યોગ્ય નથી; Washington Postનો અહેવાલ કુલ ગુમાવાયેલા Reaper અંગે છે. કેટલાક નુકસાનના ચોક્કસ કારણો અલગ હોઈ શકે છે. તેથી “45 ડ્રોન ઈરાને તોડી પાડ્યા” કરતાં “45 જેટલા Reaper ગુમાવાયા” કહેવું વધુ ચોક્કસ છે.
USS Abraham Lincolnની લાંબી તૈનાતી પણ ચર્ચામાં
અમેરિકાનું USS Abraham Lincoln એરક્રાફ્ટ કેરિયર પણ આ યુદ્ધના કારણે લાંબા સમયથી મધ્યપૂર્વમાં તૈનાત છે. લગભગ 5,000 જેટલા સૈનિકો અને મરીન્સ ધરાવતા આ જહાજની લાંબી તૈનાતીને કારણે જવાનોની માનસિક સ્થિતિ, પુરવઠો અને જીવનશૈલી અંગે અમેરિકામાં પ્રશ્નો ઉઠ્યા છે.
અહેવાલો અનુસાર Lincolnએ 260થી વધુ દિવસની લાંબી તૈનાતી કરી છે અને 200થી વધુ દિવસ સુધી બંદરે રોકાયા વિના કામગીરી કરી છે. અમેરિકી નૌકાદળ હવે USS George Washingtonને મધ્યપૂર્વ તરફ મોકલી રહ્યું છે જેથી Lincolnને રાહત આપી શકાય.
પરંતુ અહીં પણ અમેરિકી વહીવટીતંત્ર અને જહાજના સૈનિકોના પરિવારો વચ્ચે મતભેદ જોવા મળી રહ્યા છે. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે Lincolnની લાંબી તૈનાતી અંગેની ચિંતાઓને નકારી કાઢી હતી, જ્યારે કેટલાક પરિવારો અને સાંસદોએ જવાનોની માનસિક અને શારીરિક સ્થિતિ અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે.
શું ચીન અને રશિયા ઈરાનની મદદ કરી રહ્યા છે?
આ મુદ્દો સૌથી વધુ ચર્ચાસ્પદ છે. ઈરાન અને ચીન-રશિયા વચ્ચે વ્યૂહાત્મક સંબંધો હોવા છતાં, અમેરિકાએ જુલાઈમાં જાહેરમાં કહ્યું હતું કે તેને એવું લાગતું નથી કે ચીન અથવા રશિયા સીધી રીતે ઈરાનના યુદ્ધમાં ભાગ લઈ રહ્યા છે. ટ્રમ્પે તે સમયે બંને દેશોને ઈરાનને શસ્ત્રો આપવા અંગે ચેતવણી પણ આપી હતી. જોકે અમેરિકાએ રશિયા અને ચીન સાથે જોડાયેલા કેટલાક લોકો તથા કંપનીઓ પર ઈરાનને શસ્ત્રો મેળવવામાં મદદ કરવાના આરોપસર પ્રતિબંધો મૂક્યા છે.
એટલે “ચીન અને રશિયા ઈરાનને મોટા પ્રમાણમાં આધુનિક શસ્ત્રો મોકલી રહ્યા છે” એવો દાવો હાલમાં સંપૂર્ણ રીતે સ્થાપિત હકીકત તરીકે રજૂ કરવો યોગ્ય નથી. પરંતુ બંને દેશો સાથે ઈરાનના વ્યૂહાત્મક સંબંધો અને અમેરિકાના આરોપોને કારણે આ મુદ્દો ચોક્કસપણે મહત્વનો છે.
UAE અને ઈરાન વચ્ચે ગુપ્ત સમજૂતી?
આ ઘટનાક્રમમાં સૌથી રસપ્રદ અને ચર્ચાસ્પદ દાવો UAEને લઈને સામે આવ્યો છે. કેટલાક અહેવાલોમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે UAEએ ઈરાન સાથે તણાવ ઘટાડવા માટે તેની કેટલીક ફ્રોઝન સંપત્તિ અને સોનાનો જથ્થો પરત કર્યો છે. લગભગ 2 ટન સોનાની કિંમત આશરે 283 મિલિયન ડોલર હોવાનો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો છે.
પરંતુ આ દાવાઓ અંગે વિશ્વસનીય સત્તાવાર પુષ્ટિ હજી સ્પષ્ટ નથી. તેથી તેને નિશ્ચિત હકીકત તરીકે નહીં પરંતુ અપ્રમાણિત અહેવાલ તરીકે જ જોવો જોઈએ. કેટલાક મીડિયા અહેવાલોએ UAE તરફથી ઈરાનને સોનું અને અન્ય સંપત્તિ છોડવાના દાવા કર્યા છે, પરંતુ આ બાબતે સાવચેતી જરૂરી છે.
ખાડીના દેશો શા માટે ચિંતિત છે?
સાઉદી અરેબિયા, UAE, કતાર, બહેરીન અને કુવૈત જેવા દેશો માટે સૌથી મોટો ડર એ છે કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો સંઘર્ષ જો ફરીથી સંપૂર્ણ યુદ્ધમાં ફેરવાય તો તેની અસર તેમના પોતાના તેલ, ગેસ અને પેટ્રોકેમિકલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર પડી શકે છે.
ખાડી વિસ્તારમાં આવેલા મોટા રિફાઇનરી, LNG પ્લાન્ટ, પેટ્રોકેમિકલ કોમ્પ્લેક્સ અને પાણીના ડિસેલિનેશન પ્લાન્ટ કોઈપણ મોટા હુમલામાં જોખમમાં આવી શકે છે. આવી સ્થિતિ ઊભી થાય તો માત્ર ઊર્જા બજાર જ નહીં, પરંતુ પીવાના પાણી અને આવશ્યક સેવાઓ સુધી અસર પહોંચી શકે છે.
આ કારણોસર ખાડીના દેશો માટે સૌથી સુરક્ષિત રસ્તો અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સીધું યુદ્ધ નહીં પરંતુ રાજદ્વારી સમાધાન છે.
ઈઝરાયેલ માટે પણ આ યુદ્ધ રાજકીય રીતે મહત્વનું
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં ઈઝરાયેલનું પરિબળ પણ અત્યંત મહત્વનું છે. ઈઝરાયેલ ઈરાનના મિસાઇલ અને પરમાણુ કાર્યક્રમને પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે મોટો ખતરો માને છે. બીજી તરફ ઈઝરાયેલની અંદરની રાજકીય પરિસ્થિતિ પણ સરકારના નિર્ણયો પર અસર કરી શકે છે.
જો ઈરાન સામેની લશ્કરી કાર્યવાહીથી ઈઝરાયેલને વ્યૂહાત્મક સફળતા મળે તો તે સરકાર માટે રાજકીય રીતે ફાયદાકારક બની શકે છે. પરંતુ લાંબું યુદ્ધ, સતત રોકેટ હુમલા અને આર્થિક નુકસાન રાજકીય રીતે વિપરીત અસર પણ કરી શકે છે.
એટલે આગામી દિવસોમાં અમેરિકા અને ઈઝરાયેલનો સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ રહેશે કે ઈરાન પર વધુ સૈન્ય દબાણ કરવું કે ફરીથી રાજદ્વારી માર્ગ અપનાવવો.
હવે નજર આગામી 72 કલાક પર
હાલની સ્થિતિને જોતા આગામી કેટલાક દિવસો અત્યંત મહત્વના બની શકે છે. એક તરફ હોર્મુઝમાં જહાજો પર હુમલા અને અમેરિકી નૌકાદળની વધતી હાજરી છે, તો બીજી તરફ ઈરાનની સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં કડક વલણ ધરાવતા નેતાઓને મહત્વપૂર્ણ જવાબદારીઓ સોંપવામાં આવી રહી છે.
17 ઓગસ્ટની આસપાસ 60 દિવસની વાટાઘાટોની સમયમર્યાદા પૂર્ણ થતી હોવાથી હવે ત્રણ સંભાવનાઓ સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.
પહેલી સંભાવના: અમેરિકા અને ઈરાન અંતિમ સમજૂતી માટે સમયમર્યાદા લંબાવે અને હોર્મુઝ ફરીથી આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજો માટે સુરક્ષિત બનાવવાનો પ્રયાસ કરે.
બીજી સંભાવના: વાટાઘાટો નિષ્ફળ જાય, અમેરિકા આર્થિક અને નૌકાદળનું દબાણ વધારે અને ઈરાન હોર્મુઝમાં પોતાની કાર્યવાહી વધુ કડક બનાવે.
ત્રીજી અને સૌથી જોખમી સંભાવના: કોઈ મોટો હુમલો થાય અને તેના જવાબમાં અમેરિકા અથવા ઈઝરાયેલ ફરીથી ઈરાન સામે મોટા પાયે સૈન્ય કાર્યવાહી શરૂ કરે.
આમાંથી કઈ દિશા પસંદ થશે તે હાલમાં સ્પષ્ટ નથી. પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છે—હોર્મુઝમાં બે UAE જહાજો પર થયેલા હુમલાએ પહેલેથી જ નાજુક યુદ્ધવિરામને વધુ જોખમમાં મૂક્યું છે.
દુનિયા માટે સૌથી મોટો ખતરો—તેલ અને ગેસ
જો હોર્મુઝની ખાડી લાંબા સમય સુધી બંધ રહે અથવા જહાજો ત્યાંથી પસાર થવામાં ડરે, તો ક્રૂડ ઓઇલ અને LNGના વૈશ્વિક પુરવઠા પર ભારે અસર પડી શકે છે. તેની સીધી અસર પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ, પરિવહન ખર્ચ, વીજળી, ઉદ્યોગ અને મોંઘવારી પર થઈ શકે છે.
ભારત માટે પણ આ સ્થિતિ ખાસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે દેશ પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાતથી પૂરો કરે છે. એટલે મધ્યપૂર્વનું યુદ્ધ હવે માત્ર ઈરાન, અમેરિકા કે ઈઝરાયેલની બાબત નથી રહ્યું—તે ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વના અર્થતંત્રને અસર કરી શકે છે.
આખરે સવાલ એક જ છે—અમેરિકા અને ઈરાન ફરીથી રાજદ્વારી ટેબલ પર બેસશે કે હોર્મુઝની ખાડીમાંથી શરૂ થયેલો આ તણાવ ફરી એકવાર મોટા યુદ્ધમાં પરિવર્તિત થશે?
આગામી 72 કલાક અને 17 ઓગસ્ટની આસપાસની રાજદ્વારી હિલચાલ પર સમગ્ર દુનિયાની નજર રહેશે. હાલની પરિસ્થિતિમાં યુદ્ધ વધવાની શક્યતા વિશે ચર્ચા જરૂર થઈ રહી છે, પરંતુ તેને નિશ્ચિત પરિણામ માનવું વહેલું છે. જો કોઈ પક્ષ મોટો સૈન્ય નિર્ણય લે છે તો સમગ્ર મધ્યપૂર્વ અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર માટે તેની અસર અત્યંત ગંભીર બની શકે છે.
ટિપ્પણીઓ