મક્કામાં 3 દેશોનો મોટો કરાર! શું બની રહી છે ‘સુન્ની NATO’ની નવી ધરી? સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાનની ત્રિપુટીથી બદલાશે મધ્યપૂર્વનું ગણિત?

મધ્યપૂર્વ અને દક્ષિણ એશિયાની ભૂ-રાજનીતિમાં એક એવો ઘટનાક્રમ સામે આવ્યો છે, જેણે દુનિયાભરના વ્યૂહાત્મક નિષ્ણાતોનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે. સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાને મક્કામાં એક મહત્વપૂર્ણ સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર કર્યો છે. આ કરારની સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને ચર્ચાસ્પદ બાબત એ છે કે ત્રણ દેશોમાંથી કોઈ એક દેશ પર સશસ્ત્ર હુમલો થાય તો તેને ત્રણેય દેશો પર હુમલો માનવામાં આવશે.

આ જ એક જોગવાઈએ સવાલ ઊભો કર્યો છે—શું મધ્યપૂર્વ અને દક્ષિણ એશિયામાં એક નવી **‘સુન્ની સુરક્ષા ધરી’**નો જન્મ થઈ રહ્યો છે?

હાલમાં આ ગઠબંધનને સત્તાવાર રીતે ‘સુન્ની NATO’ કહેવામાં આવ્યું નથી. NATO જેવી સંસ્થાકીય રચના પણ હજુ અસ્તિત્વમાં આવી નથી. પરંતુ ત્રણેય દેશો વચ્ચે સંયુક્ત સંરક્ષણ અને વ્યૂહાત્મક સહકારનો જે કરાર થયો છે, તે ચોક્કસપણે પ્રાદેશિક શક્તિનું નવું સમીકરણ ઊભું કરી શકે છે.

મક્કામાં શું થયું?

સાઉદી અરેબિયાના પવિત્ર શહેર મક્કામાં સાઉદી ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન, તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રજબ તૈયબ એર્દોઆન અને પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફની હાજરીમાં આ મહત્વપૂર્ણ સંરક્ષણ સમજૂતી થઈ.

આ કરાર માત્ર સામાન્ય લશ્કરી સહકાર પૂરતો નથી. તેની પાછળનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિચાર સામૂહિક સુરક્ષાનો છે. એટલે કે જો ત્રણમાંથી કોઈ એક દેશ પર હુમલો થાય તો બાકીના બે દેશો તેને માત્ર બીજા દેશની સમસ્યા તરીકે નહીં પરંતુ સામૂહિક સુરક્ષાના પ્રશ્ન તરીકે જોઈ શકે છે.

આ પ્રકારની વ્યવસ્થા વિશ્વમાં નવી નથી. NATOના Article 5 હેઠળ એક સભ્ય દેશ પર સશસ્ત્ર હુમલો થાય તો તેને સમગ્ર ગઠબંધન સામેનો હુમલો માનવાની મૂળભૂત વ્યવસ્થા છે. જોકે દરેક NATO સભ્ય માટે મદદનું સ્વરૂપ આપમેળે એકસરખું હોવું જરૂરી નથી.

સાઉદી-તુર્કી-પાકિસ્તાન કરારને લઈને પણ હવે સૌથી મોટો સવાલ એ જ છે—કાગળ પરની સામૂહિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા વાસ્તવિક સંકટ સમયે કેટલી અસરકારક સાબિત થશે?

શું આ ‘સુન્ની NATO’ની શરૂઆત છે?

આ પ્રશ્નનો જવાબ હાલમાં સંપૂર્ણપણે હા કે ના કહી શકાય તેમ નથી.

ત્રણ દેશોએ આ કરારને NATOનું નવું સ્વરૂપ જાહેર કર્યું નથી. ઉપરાંત અન્ય સુન્ની દેશો પણ હાલમાં આ વ્યવસ્થાનો ભાગ નથી. તેથી તેને સીધું NATOની સમકક્ષ સંગઠન ગણવું યોગ્ય નહીં બને.

પરંતુ આ કરારને એક સંભવિત મોટી પ્રાદેશિક સુરક્ષા ધરીના પ્રથમ મહત્વપૂર્ણ પગલા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે.

જો આવનારા સમયમાં અન્ય દેશો પણ આ પ્રકારના સંરક્ષણ સહકાર સાથે જોડાય, સંયુક્ત સૈન્ય કવાયત વધે, ગુપ્તચર માહિતીની આપ-લે વધે, હથિયારો અને ટેકનોલોજીનું સંયુક્ત ઉત્પાદન થાય અને સંકટના સમયે એકબીજાને સૈન્ય મદદ કરવાની વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત બને, તો આ ધરીનું મહત્વ અનેકગણું વધી શકે છે.

ત્રણ દેશોની ત્રણ અલગ તાકાત

આ ત્રિપુટીની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે ત્રણેય દેશોની તાકાત અલગ પ્રકારની છે.

સાઉદી અરેબિયા પાસે વિશાળ આર્થિક શક્તિ છે. તેલ અને ઊર્જા ક્ષેત્રમાંથી મળતી આવકને કારણે સાઉદી અરેબિયા લાંબા સમયથી મધ્યપૂર્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ આર્થિક દેશોમાંનું એક છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સાઉદી અરેબિયા પોતાની સુરક્ષા અને ડિફેન્સ ક્ષમતામાં પણ મોટું રોકાણ કરી રહ્યું છે.

બીજી તરફ તુર્કી પાસે મજબૂત ઔદ્યોગિક અને સંરક્ષણ ક્ષેત્ર છે. ખાસ કરીને ડ્રોન અને અન્ય સૈન્ય ટેકનોલોજીના ક્ષેત્રમાં તુર્કીએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પોતાની ઓળખ બનાવી છે. સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે તુર્કી પહેલેથી જ NATOનો સભ્ય છે. એટલે તુર્કીનું પશ્ચિમ સાથેનું સૈન્ય અને રાજદ્વારી જોડાણ પણ છે.

ત્રીજો દેશ પાકિસ્તાન છે. પાકિસ્તાન પાસે મોટી સૈન્ય શક્તિ ઉપરાંત પરમાણુ હથિયારો છે. પરમાણુ ક્ષમતા કોઈ દેશને ‘deterrence’ એટલે કે વિરોધીને સીધો હુમલો કરતા અટકાવવાની વ્યૂહાત્મક ક્ષમતા આપે છે.

આ રીતે જોવામાં આવે તો આ ત્રણેય દેશોની ક્ષમતાઓ એકબીજાથી અલગ હોવા છતાં પરસ્પર પૂરક બની શકે છે.

સાઉદી અરેબિયાને શા માટે નવી સુરક્ષા વ્યવસ્થા જોઈએ છે?

આ સમગ્ર સમીકરણમાં સાઉદી અરેબિયાની ભૂમિકા સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.

સાઉદી અરેબિયા લાંબા સમયથી પોતાની સુરક્ષા માટે અમેરિકાની સાથેના મજબૂત સંબંધો પર આધાર રાખતું આવ્યું છે. અમેરિકા અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે દાયકાઓથી સુરક્ષા, ઊર્જા અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો છે.

પરંતુ મધ્યપૂર્વમાં બદલાતા સંજોગોએ સાઉદી અરેબિયાને પોતાની સુરક્ષા નીતિ અંગે ફરી વિચારવા માટે મજબૂર કર્યું છે.

સાઉદી અરેબિયા હવે માત્ર એક જ મહાશક્તિ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે અનેક દેશો સાથે વ્યૂહાત્મક સંબંધો વિકસાવી રહ્યું છે. ચીન, રશિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાન સાથેના સંબંધોમાં પણ છેલ્લા વર્ષોમાં વિવિધ સ્તરે વધારો જોવા મળ્યો છે.

આથી સાઉદી અરેબિયા માટે પાકિસ્તાન અને તુર્કી સાથેની સુરક્ષા ભાગીદારી માત્ર સૈન્ય કરાર નથી, પરંતુ તેની વ્યાપક ‘strategic diversification’ એટલે કે સુરક્ષા અને વિદેશ નીતિમાં વિવિધ ભાગીદારો ઊભા કરવાની નીતિનો ભાગ પણ બની શકે છે.

તુર્કી માટે આ કરાર કેમ મહત્વનો છે?

તુર્કી એક અનોખી સ્થિતિમાં છે.

તે એક તરફ NATOનો સભ્ય છે અને યુરોપ તથા અમેરિકા સાથે તેના વ્યૂહાત્મક સંબંધો છે. બીજી તરફ તે મધ્યપૂર્વ, એશિયા અને ઇસ્લામિક વિશ્વમાં પણ પોતાની ભૂમિકા મજબૂત કરવા માગે છે.

તુર્કીએ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પોતાની ડિફેન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીને ખૂબ ઝડપથી વિકસાવી છે. ડ્રોન ક્ષેત્રમાં તેની સફળતાએ તેને વૈશ્વિક હથિયાર બજારમાં પણ મહત્વપૂર્ણ સ્થાન અપાવ્યું છે.

પાકિસ્તાન સાથે તુર્કીના પહેલાથી જ ગાઢ સંરક્ષણ સંબંધો છે. બંને દેશો વચ્ચે સૈન્ય તાલીમ, સંરક્ષણ સહકાર અને ડિફેન્સ પ્રોજેક્ટ્સમાં સહયોગ જોવા મળ્યો છે.

હવે જો આ સંબંધમાં સાઉદી અરેબિયાની આર્થિક ક્ષમતા જોડાય તો ત્રણેય દેશો વચ્ચેનું સંરક્ષણ સહકારનું માળખું વધુ મોટું બની શકે છે.

પાકિસ્તાન માટે આ કરાર કેટલો મહત્વનો?

પાકિસ્તાન માટે આ કરાર અનેક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે.

સૌથી પહેલા, પાકિસ્તાનને સાઉદી અરેબિયા સાથે લાંબા સમયથી મજબૂત સંબંધો છે. આર્થિક અને સુરક્ષા ક્ષેત્રે બંને દેશો વચ્ચે ગાઢ જોડાણ છે.

બીજી તરફ તુર્કી પણ પાકિસ્તાનનો મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર છે. તેથી ત્રણેય દેશો વચ્ચેનો કરાર પાકિસ્તાનને મધ્યપૂર્વની સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં વધુ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા આપી શકે છે.

પરમાણુ શક્તિ ધરાવતા દેશ તરીકે પાકિસ્તાન પાસે પહેલેથી જ એક મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક ક્ષમતા છે. જોકે પરમાણુ હથિયારોનો અર્થ એ નથી કે કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં સૈન્ય મદદ આપવી જ પડશે. વાસ્તવિક સૈન્ય સહકાર રાજકીય નિર્ણય, પરિસ્થિતિ અને કરારની ચોક્કસ શરતો પર આધારિત રહેશે.

સૌથી મોટો સવાલ: ઈરાન શું કરશે?

આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં સૌથી રસપ્રદ અને સંવેદનશીલ પ્રશ્ન ઈરાનને લઈને છે.

સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન લાંબા સમયથી મધ્યપૂર્વની પ્રાદેશિક રાજનીતિમાં એકબીજાના મુખ્ય હરીફ રહ્યા છે. જોકે છેલ્લા વર્ષોમાં બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી સંબંધોમાં સુધારાના પ્રયાસો પણ થયા છે.

હવે જો સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સામૂહિક સંરક્ષણ વ્યવસ્થા મજબૂત બને તો ઈરાન આ નવી સુરક્ષા ધરીને કેવી રીતે જુએ છે તે મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

પરંતુ અહીં એક જટિલ બાબત છે.

તુર્કી અને ઈરાન પાડોશી દેશો છે. બંને વચ્ચે વેપાર અને રાજદ્વારી સંબંધો પણ છે. પાકિસ્તાન અને ઈરાનની સરહદ પણ જોડાયેલી છે. તેથી કોઈ પણ સંઘર્ષમાં તુર્કી અથવા પાકિસ્તાન માટે સીધી સૈન્ય કાર્યવાહી કરવી સરળ નિર્ણય નહીં હોય.

એટલે ભવિષ્યમાં જો સાઉદી અરેબિયા કોઈ સૈન્ય સંકટનો સામનો કરે તો કરારની જોગવાઈ કેવી રીતે લાગુ કરવામાં આવે છે તે જોવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

ભારત માટે આ ઘટનાનો શું અર્થ?

ભારત માટે પણ આ ઘટનાક્રમ મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ અહીં સાવચેતી જરૂરી છે.

સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાને ભારતને પોતાનો દુશ્મન જાહેર કર્યો નથી. તેથી આ કરારને સીધો ભારત વિરોધી ગઠબંધન ગણવું યોગ્ય નહીં બને.

પરંતુ પાકિસ્તાન આ ત્રિપુટીનો એક મહત્વપૂર્ણ સભ્ય હોવાથી ભારત માટે આ નવા વ્યૂહાત્મક સમીકરણ પર નજર રાખવી સ્વાભાવિક છે.

ખાસ કરીને તુર્કી અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંરક્ષણ સંબંધો અને સાઉદી અરેબિયા-પાકિસ્તાનના ગાઢ વ્યૂહાત્મક સંબંધોને ધ્યાનમાં લેતાં આ નવી વ્યવસ્થા દક્ષિણ એશિયાની સુરક્ષા ગણતરીમાં પણ મહત્વ ધરાવી શકે છે.

ભારત માટે બીજી મહત્વપૂર્ણ બાબત સાઉદી અરેબિયા સાથેના સંબંધો છે. ભારત અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે વેપાર, ઊર્જા, રોકાણ અને વ્યૂહાત્મક સંબંધો છે. તેથી ભારત માટે આ ઘટનાક્રમને માત્ર પાકિસ્તાનના દૃષ્ટિકોણથી જોવાને બદલે સમગ્ર મધ્યપૂર્વના બદલાતા શક્તિ સંતુલન તરીકે જોવું વધુ યોગ્ય રહેશે.

શું અમેરિકા માટે આ ચિંતાનો વિષય છે?

આ પણ એક મોટો પ્રશ્ન છે.

અમેરિકા અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે લાંબા સમયથી સુરક્ષા સંબંધો છે. પરંતુ જો સાઉદી અરેબિયા પોતાની સુરક્ષા માટે તુર્કી અને પાકિસ્તાન સાથે વધુ મજબૂત સંરક્ષણ વ્યવસ્થા ઊભી કરે તો મધ્યપૂર્વમાં અમેરિકાની પરંપરાગત ભૂમિકાના સંદર્ભમાં પણ નવા સવાલો ઊભા થઈ શકે છે.

પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે સાઉદી અરેબિયા અમેરિકાથી દૂર થઈ રહ્યું છે.

વાસ્તવમાં આજના સમયમાં ઘણા દેશો એક જ શક્તિ પર આધાર રાખવાને બદલે એકસાથે અનેક શક્તિઓ સાથે સંબંધો જાળવવાની નીતિ અપનાવી રહ્યા છે.

સાઉદી અરેબિયા પણ આવી જ ‘multi-alignment’ નીતિ તરફ આગળ વધી રહ્યું હોય તેવું દેખાય છે.

માત્ર કરારથી ગઠબંધન મજબૂત બનતું નથી

આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં એક બાબત ખાસ સમજવી જરૂરી છે.

કોઈ પણ દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ કરાર થવો અને વાસ્તવિક યુદ્ધની સ્થિતિમાં એકબીજાને મદદ કરવી—આ બંને અલગ બાબતો છે.

કરારની અસરકારકતા એ વાત પર નિર્ભર કરે છે કે ત્રણેય દેશો સંકટના સમયે કેટલી ઝડપથી નિર્ણય લઈ શકે છે, કેટલા પ્રમાણમાં સૈન્ય મદદ કરી શકે છે અને શું તેઓ રાજકીય રીતે એકબીજાના નિર્ણયને સમર્થન આપશે.

જો ત્રણેય દેશો વચ્ચે સંયુક્ત કમાન્ડ, સંયુક્ત કવાયત, ગુપ્તચર માહિતીની વ્યવસ્થા, લોજિસ્ટિક સપોર્ટ અને સંરક્ષણ ઉદ્યોગમાં સહયોગ વધે તો આ કરારનું વાસ્તવિક વ્યૂહાત્મક મહત્વ ઘણું વધી શકે છે.

પરંતુ જો સહકાર માત્ર રાજકીય નિવેદનો અને કરાર સુધી મર્યાદિત રહે તો તેની અસર મર્યાદિત પણ રહી શકે છે.

શું અન્ય સુન્ની દેશો પણ જોડાશે?

હવે નજર અન્ય સુન્ની બહુમતી ધરાવતા દેશો પર રહેશે.

જો ભવિષ્યમાં કતાર, યુએઈ, ઇજિપ્ત, જોર્ડન અથવા અન્ય દેશો કોઈ સ્વરૂપે આ પ્રકારના સંરક્ષણ સહકાર સાથે જોડાય તો સમગ્ર સમીકરણ ખૂબ મોટું બની શકે છે.

પરંતુ દરેક દેશના પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતો છે. સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી, પાકિસ્તાન અને અન્ય મધ્યપૂર્વીય દેશોની વિદેશ નીતિ હંમેશા એકસરખી નથી.

એટલે માત્ર ધાર્મિક ઓળખના આધારે એક મજબૂત સૈન્ય ગઠબંધન ઊભું થઈ જશે એવું માનવું યોગ્ય નહીં બને.

વાસ્તવિક ગઠબંધન માટે સામાન્ય વ્યૂહાત્મક હિત, સંયુક્ત સુરક્ષા નીતિ, આર્થિક સહકાર અને લાંબા ગાળાની રાજકીય પ્રતિબદ્ધતા જરૂરી રહેશે.

હવે આગળ શું?

મક્કામાં થયેલો આ કરાર એક શરૂઆત છે. તેની વાસ્તવિક અસર આગામી મહિનાઓ અને વર્ષોમાં જોવા મળશે.

શું ત્રણેય દેશો સંયુક્ત સૈન્ય કવાયત શરૂ કરશે?

શું ડિફેન્સ ટેકનોલોજીનું સંયુક્ત ઉત્પાદન વધશે?

શું ગુપ્તચર માહિતીની આપ-લે માટે નવી વ્યવસ્થા ઊભી થશે?

શું અન્ય દેશો પણ આ સુરક્ષા માળખામાં જોડાશે?

અને સૌથી મોટો સવાલ—જો ખરેખર કોઈ એક દેશ પર મોટો સૈન્ય હુમલો થાય તો શું બાકીના બે દેશો તરત જ તેની મદદ માટે આગળ આવશે?

આ સવાલોના જવાબ જ નક્કી કરશે કે આ કરાર માત્ર એક વ્યૂહાત્મક સમજૂતી બની રહેશે કે ભવિષ્યમાં ખરેખર એક શક્તિશાળી પ્રાદેશિક સુરક્ષા ગઠબંધનનું સ્વરૂપ લેશે.

નિષ્કર્ષ

સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાન વચ્ચે મક્કામાં થયેલો સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર મધ્યપૂર્વ અને દક્ષિણ એશિયાની ભૂ-રાજનીતિ માટે ચોક્કસપણે મહત્વપૂર્ણ ઘટનાક્રમ છે.

સાઉદી અરેબિયાની આર્થિક શક્તિ, તુર્કીની ડિફેન્સ ટેકનોલોજી અને પાકિસ્તાનની સૈન્ય તથા પરમાણુ ક્ષમતા—જો આ ત્રણેય શક્તિઓ લાંબા ગાળે એકબીજા સાથે સંકલિત થાય તો એક નવી પ્રાદેશિક સુરક્ષા ધરી ઊભી થઈ શકે છે.

પરંતુ તેને હાલથી જ ‘NATO’ કહી દેવું યોગ્ય નહીં બને.

આગામી સમય બતાવશે કે મક્કામાં થયેલી આ સમજૂતી માત્ર ત્રણ દેશો વચ્ચેનો સંરક્ષણ કરાર બની રહે છે કે પછી મધ્યપૂર્વ અને દક્ષિણ એશિયામાં નવી શક્તિ-ધરીના જન્મનું કારણ બને છે.

એક વાત ચોક્કસ છે—મક્કામાં થયેલી આ સમજૂતી બાદ મધ્યપૂર્વનું બદલાતું શક્તિ સંતુલન હવે વધુ રસપ્રદ બન્યું છે.

તમને શું લાગે છે?

શું સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાન મળીને ખરેખર ભવિષ્યમાં ‘સુન્ની NATO’ જેવી કોઈ મોટી સુરક્ષા વ્યવસ્થા ઊભી કરી શકે?

તમારો અભિપ્રાય કોમેન્ટમાં જરૂર જણાવો.